In de klas aan de slag rond natuur & milieu
Wil je als leerkracht aandacht schenken aan de oorsprong van ons voedsel, aan de seizoenen of de opwarming van de aarde? JEF zorgt voor de geschikte kortfilms voor het onderwijs, en voor de methodieken om die praktisch in te zetten.
Op deze pagina
In Vlaanderen groeien de meeste kinderen op in een verstedelijkte omgeving. Ze hebben amper voeling met de natuur die hen omringt. Films kunnen helpen om die natuur het klaslokaal binnen te brengen én als aanleiding om met de leerlingen naar buiten te trekken.
- Een filmverhaal kan herkenbaar zijn, zonder dat het letterlijk over je leerlingen gaat. Zo komt het onderwerp dichtbij, maar blijft het ver genoeg van de realiteit verwijderd en kunnen je leerlingen er met een bepaalde afstand over praten.
★ In de kleurrijke animatiefilm Wat is er met de lucht? (1e en 2e leerjaar) kijkt de zon toe hoe de mensen op aarde het milieu in gevaar brengen door hun respectloze ideeën en acties. Ze hakken bomen om, bouwen alles vol en vervuilen de stad en de natuur. Het is een uitvergrote versie van wat er in de echte wereld gebeurt. Het lijkt op de realiteit, maar verschilt er genoeg van om het gesprek erover gemakkelijker te laten verlopen.
Film is laagdrempelig. De combinatie van tekst, geluid en beeld is erg toegankelijk. Er bestaan bovendien zoveel verschillende vormen voor verschillende leeftijden, dat je een film kan vinden voor elk doelpubliek.
★ De hybride kortfilm Whatever tree (3e tot 5e middelbaar) is een humoristische combinatie van animatie en natuurbeelden. De stijl is vernieuwend en toch herkenbaar voor leerlingen uit de tweede en derde graad secundair onderwijs. Door het meeslepende verhaal en de snelle montage die commentaar geeft op sociale mediagebruik, leren je leerlingen op een laagdrempelige manier meer over de manier waarop we vandaag naar de natuur kijken.
Door films te kijken, kunnen leerlingen zich inbeelden hoe het is om in een vervuilde omgeving op te groeien, wat het is om een boer te zijn, of zelfs hoe een boom of dieren zich voelen. Ze verplaatsen zich in situaties en personages buiten hun referentiekader. Film zorgt zo voor empathie en begrip.
★ Termen als stikstofakkoord, klimaatopwarming en het boerenleven blijven vaak vaag. Zeker voor kinderen die daar in hun dagelijks leven niet mee te maken krijgen. In de korte documentaire Leonie, Skeet en de biggen (4e tot 6e leerjaar) beleven leerlingen die dingen door de ogen van de elfjarige Leonie, die later graag de varkensboerderij van haar ouders wil overnemen. Die blik maakt abstracte ideeën concreet voor je leerlingen, waardoor ze er empathischer over kunnen praten en nadenken.
Film creëert een veilige context. Terwijl je leerlingen naar anderen kijken in een film, reflecteren ze over zichzelf. En nog beter: door over de personages en hun acties te praten, kunnen je leerlingen een mening formuleren, zonder dat ze zich kwetsbaar moeten opstellen. Bovendien leren ze dat ze niet alleen zijn in hun belevingen.
Misschien heb je een kind in de klas dat zich zorgen maakt over de klimaatopwarming, of leerlingen die geen tijd hebben en een groene ruimte missen, of een kind dat niet geen groenten wil eten. Het is niet altijd evident om over die ervaringen te praten of om kwetsbaarheden toe te geven. In een gesprek over films als Wat is er met de lucht? of Whatever tree leren die leerlingen om zichzelf toch te uiten, zonder dat ze per se hun persoonlijke ervaringen hoeven te delen.
Aandachtspunten bij het behandelen van natuur & milieu in de klas
Tijdens klasgesprekken en opdrachten rond natuur & milieu zijn er een aantal aandachtspunten om rekening mee te houden. Voor de opdrachten op Les in beeld heeft JEF al een deel van dat werk voor jou gedaan.
Veilige klas- en buitenomgeving
Je zorgt ervoor dat leerlingen zich veilig voelen om hun mening te uiten zonder angst voor oordeel of uitsluiting. Stel samen duidelijke gespreksregels op rond respect en luisteren.
Een thema als natuur & milieu kan tegenstrijdige meningen oproepen of kwetsbaarheden van leerlingen blootleggen. Geef ruimte aan emoties, maar bewaak tegelijk de rust en de veiligheid in de klas. Benadruk ook dat meningsverschillen normaal en waardevol zijn, zolang ze op respectvolle wijze worden gedeeld.
Luister bovendien actief. Laat leerlingen merken dat hun inbreng serieus wordt genomen. Herhaal of vat samen wat ze zeggen om te tonen dat je luistert, en vraag door met open vragen.
Ga je met de kinderen op uitstap buiten de klas, de natuur in, houd dan rekening met hun ervaringen en gevoeligheden. Sommige kinderen hebben nog nooit de zee of een boerderij gezien, terwijl anderen wekelijks mee helpen in de tuin van hun grootouders. Laat de verschillen bestaan, en moedig kruisbestuiving aan.
★ In de opdrachten en klasgesprekken op Les in beeld vallen we altijd terug op de film, maar geven we ook ruimte aan het persoonlijke en het emotionele. Voel je dat een klasgesprek uit de hand loopt, keer dan altijd terug naar de vooropgestelde vragen en naar de film.
★ Kijk bijvoorbeeld naar deze vragen uit een klasgesprek bij de korte documentaire Warre en de drie wilgen (4e tot 6e leerjaar), over het belang van wilde tuinen. Je zal merken dat de vragen afwisselen tussen de kijkervaring bij de film en de persoonlijke ervaring van de leerlingen.
- Welke dieren en insecten zag je in de film?
- Welke dieren en insecten vind je leuk? Welke vind je eng?
- De film spoort kinderen zoals Warre aan om meer te leren over planten en dieren. Waarom is dit belangrijk volgens jou?
- Wat kunnen we volgens de film doen om onze tuinen diervriendelijker te maken?
- In de film wordt gezegd dat biodiversiteit belangrijk is. Wat betekent dit volgens jou? Kan je dit begrip uitleggen?
- Heb je zelf een tuin? Hoe ziet deze eruit?
- Wat zou je willen veranderen aan je eigen tuin na het zien van de film?
- Als je geen tuin hebt, hoe zou je ervoor kunnen zorgen dat er meer groen in je omgeving is?
★ Indien een film of een onderwerp een onderwerp bevat dat gevoelig kan zijn, vermeldt Les in beeld altijd een disclaimer. Kortfilms rond natuur & milieu hebben minder triggers dan films over meer gevoelige thema’s, maar we raden toch aan om de films altijd op voorhand te bekijken en zelf een inschatting te maken op basis van je leerlingen.
Inhoudelijke voorbereiding
Bekijk altijd vooraf de film en lees de opdrachten en klasgesprekken goed door voor je ze in de klas gebruikt. Vul ze aan met feitelijke kennis over natuur & milieu, die je vindt op betrouwbare bronnen. We hebben er hier alvast een aantal voor je gebundeld.
★ Voor alle opdrachten op Les in beeld raadpleegde JEF specialisten en betrouwbare bronnen. Zo werden opdrachten rond natuur & milieu opgesteld op basis van informatie van organisaties als Natuurpunt, Velt of WWF.
★ Sommige opdrachten zijn dan weer het resultaat van een samenwerking met BOS+, een organisatie die zich inzet voor bosbehoud, beter bos en meer bos in Vlaanderen en de wereld.
Passende taal en werkvormen
Het is altijd belangrijk om je behandeling van een thema aan te passen aan de leeftijd en het begripsniveau van je leerlingen. Bij het kiezen van een kortfilm op Les in beeld, kan je gemakkelijk filteren op leeftijd. Dankzij de jarenlange expertise van JEF en de samenwerking met leerkrachten, zijn onze leeftijdsinschattingen correct en de opdrachten aangepast aan het niveau van de leerjaren.
De taligheid en moeilijkheid van de opdracht staat steeds aangeduid met sterren van 1 tot 5.
Wij weten ook dat er verschillen op zitten, daarom raden we altijd aan om de film te bekijken voor je hem aan de klas toont.
★ Leg deze opdrachten bij Wat is er met de lucht? of Whatever tree maar eens naast elkaar. Allebei vertellen ze een verhaal over de manier waarop de mens met de natuur omgaat, maar de eerste film richt zich op de eerste graad van de lagere school, de tweede op de middelbare school. Daardoor is de insteek en de uitwerking helemaal anders.
Focus op verbinding
Ook wanneer je ‘vrolijke’ thema’s behandelt als natuur & milieu, is het belangrijk om waarden als respect, empathie en rechtvaardigheid niet uit het oog te verliezen.
★ In de opdrachten op Les in beeld zijn verbinding en positieve waarden zoals actief burgerschap altijd het einddoel. We spitten met de leerlingen niet alleen de problemen uit, maar hebben het vooral ook over oplossingen en verantwoordelijkheid.
★ Een voorbeeld van zo’n opdracht is bijvoorbeeld deze over Onze natuur, onze toekomst bij Julieta en de schildpadden in de plasticsoep.
Klasgesprek over natuur & milieu op basis van de film
De methodiek voor een gesprek over een film bestaat uit drie delen: beschrijven, vertellen en dan pas interpreteren.
Voorbereiding is essentieel. Bekijk de film eerst zelf voordat je die met de klas gaat bespreken. Creëer een veilige setting en maak duidelijk dat alles gezegd mag worden, maar niets moet.
Start een filmbespreking altijd vanuit de waarneming en ervaring van de leerlingen. Vraag niet wat ze ervan vonden, maar: ‘Wat heb je gezien?’ ‘Wat raakte je?’ ‘Herkende je iets?’ ‘Wat zou jij doen in deze situatie?’
Koppel het waardeoordeel los van de beschrijving.
Vertrek altijd vanuit de film, om dan met bijvragen over te schakelen op eigen reflecties.
Extra tips voor een klasgesprek:
- Speel advocaat van de duivel om reactie uit te lokken
- Haal standpunten aan die nog niet genoemd zijn
- Vraag door naar het verhaal van jongeren. (‘Is dat zo? Leg eens uit?’)
- Trek het gesprek open. (‘Wat denken anderen daarvan?’)
- Vat af en toe het gesprek samen
- Durf stiltes te laten vallen, zodat leerlingen tijd krijgen om na te denken
- Stel open vragen in plaats van ja/nee-vragen.
Opdrachten rond natuur & milieu
Voor je aan een thematische opdracht begint op basis van een (kort)film, bespreek je best even de film op zich. Een handige werkvorm daarbij is de 5W’s. Die zorgen voor meer context om in je thema-opdracht te duiken.
- Over wie gaat het verhaal?
- Over wat gaat het verhaal?
- Waar speelt het verhaal zich af?
- Wanneer speelt het verhaal zich af?
- Waarom of waardoor krijgt het verhaal een plotse wending?
Ga met je leerlingen in gesprek over natuur & milieu door zelf hen op onderzoek te laten gaan.
1. Exploreren
- Start met een klasgesprek rond natuur & milieu.
- Wat weten de leerlingen hierover?
- Is het een thema dat geregeld aan bod komt in het nieuws?
- Vinden ze natuur in hun omgeving? Welke plek in de natuur maakt je leerlingen rustig of gelukkig? Zien ze weleens (wilde) dieren in hun omgeving?
- Wat betekent ‘natuur’ voor hen persoonlijk?
- Van welke milieuproblemen hebben ze al gehoord?
- …
2. Onderzoeken
- De leerlingen gaan (online) op onderzoek naar informatie over de natuur in hun omgeving. Verdeel de klas in duo’s voor deze opdracht.
- Geef hen wat basisinformatie en websites mee waar ze kunnen zoeken. Ze kiezen per duo een onderwerp uit dit lijstje:
- een park of bos in de buurt
- luchtvervuiling of verkeer
- afval en recyclage
- dieren of planten in de buurt
- water (beek, rivier, vijver, drinkwater…)
- klimaat en vergroening in de gemeente
- Daarna gaan ze online op zoek naar organisaties die werken rond hun onderwerp:
- websites van de gemeente of stad, natuurorganisaties, scholen of educatieve websites, officiële milieudiensten, …
- Wat doen deze organisaties? Wanneer en waarom zijn er opgestart?
- Hoe kunnen leerlingen die organisaties helpen?
- Sluit af met een presentatie van alle duo’s.
- Wat hebben jullie onderzocht?
- Waarom is dit belangrijk voor natuur of milieu?
- Wat gebeurt er in jullie buurt?
- Wat kunnen mensen doen om te helpen?
Bekijk in de klas een kortfilm rond het thema natuur & milieu, via het platform Les in beeld.
- Zoek een film of een opdracht rond natuur & milieu
- Filter op thema, leeftijd, taligheid, duur en type opdracht
- Bekijk de film in de klas
- Gebruik de bijhorende klasgesprekken en opdrachten in de klas
Houd bij het zoeken naar de geschikte film altijd rekening met de leeftijd van je leerlingen, maar ook met hun taligheid en hun achtergrond en gevoeligheden. Bekijk de film indien mogelijk op voorhand.
Heb je vragen of nood aan begeleiding bij je keuze?
Contacteer dan Karo Guetens, verantwoordelijke educatie bij JEF.
- Algemene websites rond natuur & milieu in Vlaanderen: Natuurpunt, Instituut voor natuur- en bosonderzoek, Vlaamse MilieuMaatschappij, Agentschap Natuur en Bos, Bond Beter Leefmilieu, Regionale landschappen, Velt,
- Educatief materiaal en inspiratie op deze pagina van BOS+.
- Workshops rond duurzaamheid via Goodplanet.be.
- Actief aan de slag op school met het aanbod van MOS Vlaanderen.
- Natuureducatie uit Nederland via ivn.nl, groenkennisnet.nl, milieucentraal.nl en natuurmonumenten.nl.
- Verhelderende meezingers over klimaatopwarming, natuur, vervuiling en meer via Radio Oorwoud.
- Artikels over het samengaan van sociale en ecologische duurzaamheid op sociaal.net.
- Ervaringen van andere jongeren rond het thema natuur & milieu via WATWAT.
- Websites, artikels en projecten rond natuur & milieu wereldwijd: EOS Wetenschap, Greenpeace, Earth day, NASA, National geographic for educators, UN Youth, education and environment, UNESCO Education for sustainable development,
- Lesmateriaal van WWF.
Naast Les in beeld vind je op jeugdfilm.be ook lesmappen bij langspeelfilms. Hier kan je een film rond het thema natuur & milieu aanvragen om met de klas te bekijken bij een vertoner in jouw buurt.
- Zoek een film voor in de cinema met je klas
- Filter op thema en op leeftijd
- Vraag een film aan bij een vertoner in je buurt
- Download de bijhorende lesmap
